Zoeter, meer stroming, maar vooral veilig. Nederland krijgt een nieuwe versie van de Deltawerken. Er komt meer tij. Meer overgangen van zout naar zoet water. Maar is het haalbaar? Het begint op een verbeterde versie van de Deltawerken te lijken. Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten in de Zuidwestelijke Delta zijn het in grote lijnen eens over een groot aantal maatregelen om de ongewenste neveneffecten van het afsluiten van de zeearmen tegen te gaan.

Na de Watersnoodramp in 1953 stond veiligheid voorop. „Maar de dominantie van het begrip veiligheid maakte dat andere onderwerpen niet ter sprake zijn gekomen", zegt Joost Schrijnen. Hij is directeur in dienst van de Stuurgroep Zuidwestelijke Delta die deze maand een programma heeft gepresenteerd. De plannen moeten leiden tot een schoner, aantrekkelijker en natuurlijker delta. „Zonder dat die ten koste gaat van de veiligheid." Er moet van alles gebeuren. De sluizen van het Haringvliet worden op een kier gezet. Zodat er weer meer tij komt en meer zeldzame natuur op droogvallende platen, herstel van visstand in de rivieren en meer recreatie. Een gat in de Brouwersdam moet ertoe leiden dat in het huidige zoute, maar grotendeels afgesloten Grevelingenmeer een getij de verschil van vijftig centimeter ontstaat. Dit zal de doorstroming verbeteren in de voormalige zeearm, die nu op veel plaatsen zuurstofloos is, en minder mooi voor duikers. Bovendien wordt overwogen in het gat een getijdecentrale aan te leggen. Het Volkerak is door alle afsluitingen een badkuip met zoet water met vooral in de zomer veel stinkende algen geworden. Daaronder lijden omwonenden en recreanten. Dat kan opgelost door water vanuit de zoute Oosterschelde weer toe te laten, en ook zou meer rivierwater vanuit het Hollands Diep binnen kunnen stromen. Je zou zelfs, oppert Joost Schrijnen, het Volkerak en het Grevelingenmeer weer kunnen verbinden door de Grevelingendam deels open te breken.

„Dan krijg je een twee keer zo groot recreatiewateren meer getijde-energie. Prachtig natuurlijk." Ook komt Bergen op Zoom dan weer aan zee liggen, in plaats van aan een potdicht afgesloten Zoommeer dat in de zomer erg vies is.

Ten slotte moet er iets met de Oosterschelde gebeuren. Na jaren discussie werd in de jaren zeventig de beroemde, halfopen kering gebouwd die voor het eerst ook rekening hield met de natuur. Inmiddels blijkt de getijdewerking toch te klein; zandplaten verdwijnen onder water, een fenomeen dat zandhonger wordt genoemd, ten koste van natuur en recreatie.

Vandaag en morgen is Deltacommissaris Wim Kuijken te gast in het zuidwesten. Hij doet jaarlijks aan het kabinet voorstellen om Nederland de komende honderd jaar te beveiligen tegen overstromingen én voldoende zoet water te garanderen. Kuijken: „Het is een interessant gebied. Ik begrijp goed dat de nadruk na de vreselijke ramp destijds is gelegd op de veiligheid. Ik begrijp ook dat er iets moet worden gedaan aan de ecologische gevolgen. Het water in het Volkerak is bijvoorbeeld zo slecht dat je er niets meer mee kunt doen. De aanpak in de zuidwestelijke delta dient als model voor andere projecten." Ook om een andere reden is de zuidwestelijke delta een voorbeeld voor de rest van Nederland. Hoe houd je een estuarium met kenmerkende overgangen van zout en zoet water in stand, zonder verlies aan zoet water? Kuijken: „De maatregelen kunnen alleen worden genomen onder voorwaarde dat de zoetwatervoorziening is geregeld." Een lastige kwestie.

„Eerst het zoet, dan het zout", zegt ook de Zuid-Hollandse gedeputeerde Lenie Dwarshuis (WD). Zij moest pogingen om de Haringvlietsluizen op een kier te zetten, onlangs uitstellen. Want door dat besluit zal zeewater dieper het Haringvliet binnendringen, tot aan Middelharnis, en moeten de innamepunten van zoet water voor industrie, landbouw en drinkwater oostwaarts worden verlegd. Er moeten sloten worden aangelegd.

Dat kost rijd en geld. „We gaan nu proberen om de sloten smaller te maken en de routes korter", zegt gedeputeerde Dwarshuis. „Dan slaan we twee vliegen in één klap: het kost minder en de boeren en gemeenten hebben meer begrip." De problemen met het op een kier zetten van de Haringvlietsluizen zijn een voorbode van wat Nederland nog te wachten staat. Het zoute zeewater is de afgelopen eeuw al flink opgerukt, vooral door het aanhoudend uitbaggeren van de Rotterdamse haven. Het inlaten van zout water is in de Zuidwestelijke Delta noodzakelijk om de natuur te redden. Maar ook door klimaatverandering zullen er vaker momenten ontstaan van gebrek aan zoet water. De grote rivieren zullen naar verwachting soms te veel en soms te weinig water aanvoeren. Kuijken: „We hebben wel voldoende zoet water, maar we moeten het ergens opslaan. Dat kan door het waterpeil in het IJsselmeer en ook de dijken eromheen te verhogen. Maar als daarvoor alternatieven zijn, dan wil ik die graag bestuderen." Je zou minder zoet water kunnen gaan gebruiken om het zoute water in Rijnmond tegen te houden. Gedeputeerde Dwarshuis: „We hebben in Nederland veertig liter water nodig om één liter zout water buiten de deur te houden." Dat zou anders kunnen door bijvoorbeeld „bellenschermen" in sluizen en in de Nieuwe Waterweg aan te leggen. Joost Schrijnen: „Daar worden nu proeven mee gedaan bij de Afsluitdijk." De bellen houden het zoute water tegen. En minder zoet water gebruiken in de landbouw? Boeren stimuleren om zoutminnende planten te verbouwen? Joost Schrijnen kijkt daar niet vrolijk bij. „We hebben in Nederland zo veel opgehangen aan de beschikbaarheid van zoet water, dat het zelfmpord zou zijn om die te vermindereji. Zoet water-is de brandstof van onze economie." En is er genoeg geld om alle maatregelen te betalen? Het kabinet besloot eerder dat vanaf 2020 jaarlijks l mUjard euro wordt besteed Om Nederland veilig en aantrekkelijk te houden in tijden van klimaatverandering. Kuijken: „Dat bedrag staat nog steeds."